Từ viên dầu cá omega-3, men vi sinh, collagen đến sữa bổ sung canxi, ngũ cốc giàu chất xơ, nước uống bổ sung vitamin: thị trường thực phẩm chức năng tại Việt Nam phát triển rất nhanh nhưng cũng nhiều vấn đề như quảng cáo thổi phồng, hàng giả, hiểu sai về công dụng. Hiểu đúng khái niệm và khung pháp lý giúp người tiêu dùng chọn đúng và doanh nghiệp tuân thủ quy định.

Thực phẩm chức năng là gì?

Trên thế giới, “thực phẩm chức năng” (functional food) thường được hiểu là thực phẩm mang lại lợi ích sức khỏe vượt ra ngoài giá trị dinh dưỡng cơ bản, nhờ chứa các thành phần có hoạt tính sinh học như probiotic, prebiotic, chất xơ, axit béo omega-3, sterol thực vật, polyphenol, vitamin, khoáng chất. Khái niệm này xuất phát từ Nhật Bản vào thập niên 1980; năm 1991, Nhật Bản ban hành hệ thống “thực phẩm cho mục đích sức khỏe đặc biệt” (FOSHU), một trong những khung pháp lý đầu tiên cho nhóm sản phẩm này.

Không có định nghĩa quốc tế thống nhất; mỗi quốc gia quản lý theo cách riêng: EU quản lý thông qua quy định về công bố dinh dưỡng và sức khỏe; Mỹ có khung riêng cho thực phẩm bổ sung (dietary supplements) theo luật năm 1994.

Thực phẩm chức năng theo quy định Việt Nam

Luật An toàn thực phẩm năm 2010 định nghĩa thực phẩm chức năng là thực phẩm dùng để hỗ trợ chức năng của cơ thể con người, tạo cho cơ thể tình trạng thoải mái, tăng sức đề kháng, giảm bớt nguy cơ mắc bệnh. Nghị định 15/2018/NĐ-CP quy định chi tiết, chia thực phẩm chức năng thành các nhóm:

  • Thực phẩm bảo vệ sức khỏe: sản phẩm được chế biến ở dạng viên nang, viên nén, viên hoàn, cao, cốm, bột, lỏng… chứa một hoặc nhiều chất như vitamin, khoáng chất, axit amin, axit béo, enzyme, probiotic, hoạt chất sinh học, nguyên liệu thực vật, động vật, nhằm bổ sung hoặc hỗ trợ chức năng cơ thể. Đây là nhóm mà người dân thường gọi là “thực phẩm chức năng”.
  • Thực phẩm dinh dưỡng y học: dùng qua đường miệng hoặc ống thông, dưới sự giám sát của nhân viên y tế, cho người bệnh có nhu cầu dinh dưỡng đặc biệt.
  • Thực phẩm dùng cho chế độ ăn đặc biệt: cho người ăn kiêng, người già, đối tượng đặc biệt (ví dụ thực phẩm không gluten, ít natri) theo Codex.
  • Thực phẩm bổ sung: thực phẩm thông thường được bổ sung vi chất và các thành phần có lợi như vitamin, khoáng chất, axit amin, axit béo, enzyme, probiotic, prebiotic và chất có hoạt tính sinh học khác.

Thủ tục và quản lý tại Việt Nam

  • Đăng ký bản công bố sản phẩm: thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm dinh dưỡng y học, thực phẩm dùng cho chế độ ăn đặc biệt và sản phẩm dinh dưỡng cho trẻ đến 36 tháng tuổi phải đăng ký bản công bố với cơ quan có thẩm quyền (Bộ Y tế); thực phẩm bổ sung thông thường thực hiện tự công bố (trừ trường hợp có công bố sức khỏe đặc biệt).
  • Bằng chứng công dụng: hồ sơ đăng ký thực phẩm bảo vệ sức khỏe phải có bằng chứng khoa học về công dụng hoặc tài liệu chứng minh.
  • Thực hành sản xuất tốt (GMP): cơ sở sản xuất thực phẩm bảo vệ sức khỏe phải đạt GMP theo lộ trình của Nghị định 15/2018 (bắt buộc từ năm 2019).
  • Ghi nhãn: nhãn thực phẩm bảo vệ sức khỏe phải ghi cụm từ “Thực phẩm bảo vệ sức khỏe” và khuyến cáo “Thực phẩm này không phải là thuốc, không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh”.
  • Quảng cáo: phải được cơ quan có thẩm quyền xác nhận nội dung trước khi quảng cáo; không được quảng cáo như thuốc chữa bệnh.

Quy định có thể được sửa đổi, bổ sung; doanh nghiệp cần cập nhật văn bản hiện hành.

Công bố sức khỏe: thế nào là có cơ sở?

Công bố sức khỏe (health claim) là thông tin cho rằng sản phẩm hoặc thành phần có lợi cho sức khỏe. Ở EU, chỉ những công bố đã được EFSA đánh giá khoa học và được phê duyệt mới được sử dụng, kèm điều kiện cụ thể, ví dụ beta-glucan từ yến mạch, lúa mạch góp phần duy trì cholesterol máu bình thường khi dùng 3 g mỗi ngày; sterol thực vật giúp giảm cholesterol LDL. Nhiều công bố phổ biến trên thị trường như “giải độc gan”, “tăng cường miễn dịch” thường thiếu bằng chứng vững chắc ở liều sử dụng.

Ví dụ thực phẩm có thành phần chức năng

  • Sữa chua, sữa lên men chứa probiotic.
  • Ngũ cốc, sữa bổ sung chất xơ, beta-glucan, inulin.
  • Sữa, nước giải khát được tăng cường vi chất như canxi, vitamin D, sắt.
  • Margarine, sữa bổ sung sterol thực vật.
  • Thực phẩm bổ sung omega-3 (DHA, EPA).
  • Sản phẩm giàu polyphenol từ trà xanh, ca cao, trái cây.

Lời khuyên cho người tiêu dùng

  • Thực phẩm chức năng không phải là thuốc, không thay thế điều trị bệnh và chế độ ăn uống cân bằng.
  • Kiểm tra số đăng ký, thông tin nhà sản xuất, mua từ nguồn uy tín để tránh hàng giả, hàng chứa chất cấm (một số sản phẩm giảm cân, tăng cường sinh lý trôi nổi từng bị phát hiện trộn thuốc tân dược).
  • Thận trọng với quảng cáo “chữa khỏi”, “thần dược”, “cam kết hiệu quả”.
  • Tham khảo ý kiến bác sĩ, dược sĩ khi đang dùng thuốc, mang thai, cho con bú hoặc có bệnh mạn tính, vì một số thành phần có thể tương tác với thuốc.
  • Không dùng quá liều khuyến nghị; vitamin, khoáng chất liều cao kéo dài có thể gây hại.

Câu hỏi thường gặp

Thực phẩm chức năng có cần dùng cho người khỏe mạnh? Với người khỏe mạnh có chế độ ăn đa dạng, phần lớn nhu cầu dinh dưỡng được đáp ứng từ thực phẩm thông thường. Thực phẩm chức năng có thể hữu ích cho nhóm có nhu cầu đặc biệt hoặc thiếu hụt đã xác định.

Sản phẩm nhập khẩu có giấy chứng nhận ở nước ngoài có được bán ngay tại Việt Nam? Không. Sản phẩm vẫn phải thực hiện thủ tục công bố hoặc đăng ký bản công bố theo quy định của Việt Nam trước khi lưu hành.

Thuật ngữ liên quan

Đọc thêm: Ngành Công Nghệ Thực Phẩm Là Gì? Tổng Quan A-Z