Những lô sầu riêng, thanh long, ớt, chè, gạo bị cảnh báo khi nhập khẩu vào EU, Mỹ, Nhật Bản thường có chung một lý do trên thông báo: dư lượng thuốc bảo vệ thực vật vượt MRL. Với ngành nông sản, thủy sản xuất khẩu của Việt Nam, hiểu và tuân thủ MRL là điều kiện sống còn để giữ thị trường.

MRL là gì?

MRL (Maximum Residue Limit hoặc Maximum Residue Level – Mức giới hạn dư lượng tối đa) là nồng độ tối đa của dư lượng một loại thuốc bảo vệ thực vật hoặc thuốc thú y được phép có trong hoặc trên thực phẩm, nông sản, thức ăn chăn nuôi, thường biểu thị bằng mg/kg. MRL được thiết lập riêng cho từng cặp hoạt chất – sản phẩm (ví dụ hoạt chất X trên xoài, hoạt chất X trên chè có MRL khác nhau).

MRL được thiết lập như thế nào?

Thuốc bảo vệ thực vật

  1. Thực hành nông nghiệp tốt (GAP): xác định liều lượng, số lần phun, thời gian cách ly trước thu hoạch (PHI) cần thiết để thuốc có hiệu quả.
  2. Thử nghiệm dư lượng có giám sát: phun thuốc theo đúng GAP trên đồng ruộng ở nhiều địa điểm, phân tích dư lượng trên sản phẩm thu hoạch.
  3. Đề xuất MRL dựa trên mức dư lượng cao nhất có thể xảy ra khi sử dụng đúng cách.
  4. Đánh giá rủi ro: so sánh lượng ăn vào ước tính từ tất cả các nguồn thực phẩm với lượng ăn vào hằng ngày chấp nhận được (ADI) và liều tham chiếu cấp tính (ARfD). MRL chỉ được chấp nhận khi phơi nhiễm không vượt các ngưỡng an toàn.

Như vậy, MRL trước hết là chỉ tiêu tuân thủ thực hành nông nghiệp tốt, và được đặt thấp hơn đáng kể so với mức gây hại. Vượt MRL không đồng nghĩa ngay với sản phẩm gây hại sức khỏe, nhưng cho thấy thuốc được sử dụng sai cách hoặc dùng hoạt chất không được phép, và là căn cứ pháp lý để từ chối lô hàng.

Thuốc thú y

Tương tự, MRL thuốc thú y (kháng sinh, thuốc chống ký sinh trùng, hormone) được thiết lập cho từng mô (cơ, gan, thận, mỡ), sữa, trứng, mật ong dựa trên dữ liệu độc tính, ADI và dữ liệu đào thải; kèm theo thời gian ngừng thuốc trước giết mổ, trước khi lấy sữa, trứng. Một số chất bị cấm hoàn toàn trong động vật dùng làm thực phẩm (ví dụ chloramphenicol, nitrofuran, malachite green) do lo ngại an toàn, nên không có MRL và bất kỳ dư lượng phát hiện được đều vi phạm.

Ai thiết lập MRL?

  • Codex: Ủy ban Codex về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật (CCPR) thiết lập MRL dựa trên đánh giá khoa học của JMPR; Ủy ban Codex về dư lượng thuốc thú y trong thực phẩm (CCRVDF) dựa trên đánh giá của JECFA. MRL Codex là tham chiếu quốc tế theo Hiệp định SPS của WTO.
  • Các nước và khu vực có thể thiết lập MRL riêng, chặt hơn hoặc khác Codex: EU, Mỹ (EPA thiết lập “tolerance”), Nhật Bản (danh sách tích cực), Hàn Quốc, Trung Quốc, Úc.
  • Việt Nam: Bộ Y tế ban hành quy định về giới hạn tối đa dư lượng thuốc bảo vệ thực vật trong thực phẩm (Thông tư 50/2016/TT-BYT) và giới hạn dư lượng thuốc thú y; nhiều nội dung hài hòa với Codex.

MRL mặc định

Khi không có MRL cụ thể cho một cặp hoạt chất – sản phẩm, nhiều thị trường áp dụng MRL mặc định rất thấp. EU áp dụng mức mặc định 0,01 mg/kg (gần bằng giới hạn định lượng của phương pháp); Nhật Bản áp dụng mức thống nhất 0,01 mg/kg theo hệ thống danh sách tích cực. Đây là nguyên nhân phổ biến khiến nông sản xuất khẩu bị cảnh báo: hoạt chất được phép dùng ở Việt Nam nhưng chưa có MRL hoặc đã bị loại bỏ tại thị trường nhập khẩu.

Vì sao nông sản Việt Nam hay bị cảnh báo?

  • Dùng hoạt chất không được đăng ký hoặc đã bị cấm ở thị trường nhập khẩu.
  • Không tuân thủ thời gian cách ly trước thu hoạch, phun quá liều, quá nhiều lần.
  • Dùng thuốc cho cây trồng không có trong danh mục đăng ký.
  • Thu mua từ nhiều hộ nhỏ lẻ, khó kiểm soát và truy xuất nguồn gốc.
  • Không cập nhật thay đổi MRL của thị trường (EU thường xuyên rà soát, hạ MRL nhiều hoạt chất).

Giải pháp cho doanh nghiệp xuất khẩu

  • Xây dựng vùng nguyên liệu, liên kết với nông dân, áp dụng VietGAP, GlobalGAP.
  • Lập danh mục hoạt chất được phép theo từng thị trường, hướng dẫn nông dân sử dụng.
  • Ghi chép nhật ký đồng ruộng, kiểm soát thời gian cách ly.
  • Lấy mẫu kiểm tra dư lượng trước thu hoạch và trước xuất khẩu tại phòng thí nghiệm đạt chuẩn ISO/IEC 17025 với phương pháp đa dư lượng có giới hạn định lượng đủ thấp.
  • Theo dõi cơ sở dữ liệu MRL của thị trường mục tiêu và cảnh báo RASFF.

Phân tích dư lượng

Phương pháp phổ biến là chiết mẫu theo QuEChERS kết hợp sắc ký khí hoặc sắc ký lỏng ghép khối phổ hai lần (GC-MS/MS, LC-MS/MS), cho phép phân tích hàng trăm hoạt chất trong một lần chạy. Khi đánh giá tuân thủ, cần tính đến độ không đảm bảo đo; nhiều cơ quan áp dụng mặc định 50% độ không đảm bảo đo khi quyết định vi phạm.

Câu hỏi thường gặp

Rửa rau quả có loại bỏ được dư lượng thuốc bảo vệ thực vật? Rửa kỹ dưới vòi nước, ngâm, gọt vỏ giúp giảm một phần dư lượng trên bề mặt, nhưng không loại bỏ được thuốc lưu dẫn đã thấm vào bên trong.

Sản phẩm hữu cơ có hoàn toàn không có dư lượng? Không nhất thiết; vẫn có thể có dư lượng rất thấp do trôi dạt từ ruộng bên cạnh hoặc thuốc được phép trong canh tác hữu cơ, nhưng thường thấp hơn đáng kể.

Thuật ngữ liên quan

Đọc thêm: QA Là Gì Trong Ngành Thực Phẩm? Vai Trò Chi Tiết