Một phòng thí nghiệm báo kết quả chì trong nước mắm là “< 0,02 mg/kg (LOQ)”. Một phòng khác báo “phát hiện, < LOQ”. Hai cách ghi này nghĩa là gì, và vì sao cơ quan quản lý, khách hàng xuất khẩu lại đặc biệt quan tâm đến giới hạn định lượng của phương pháp hơn cả giới hạn phát hiện?

Giới hạn định lượng là gì?

Giới hạn định lượng (Limit of Quantitation, Limit of Quantification – LOQ) là nồng độ hoặc lượng thấp nhất của chất phân tích trong mẫu có thể được định lượng với độ chụm (độ lặp lại) và độ đúng chấp nhận được trong điều kiện phân tích đã xác định. Dưới LOQ, phương pháp vẫn có thể phát hiện chất (nếu trên giới hạn phát hiện LOD), nhưng con số định lượng không đủ tin cậy để báo cáo.

Phân biệt LOD và LOQ

  • LOD: trả lời câu hỏi “có hay không?”; thường tương ứng tỷ lệ tín hiệu/nhiễu khoảng 3:1.
  • LOQ: trả lời câu hỏi “có bao nhiêu?” với độ tin cậy chấp nhận được; thường tương ứng tỷ lệ tín hiệu/nhiễu khoảng 10:1, tức cao hơn LOD khoảng 3 lần.
  • Vùng giữa LOD và LOQ: chất được phát hiện nhưng không định lượng chính xác; thường được báo cáo là “phát hiện, dưới LOQ” hoặc “vết”.

Cách xác định LOQ

  • Tỷ lệ tín hiệu trên nhiễu: nồng độ cho tín hiệu gấp khoảng 10 lần nhiễu nền.
  • Độ lệch chuẩn: LOQ = 10 × σ / S (σ là độ lệch chuẩn tín hiệu, S là độ dốc đường chuẩn), hoặc giá trị trung bình mẫu trắng + 10 × độ lệch chuẩn.
  • Tiếp cận dựa trên tiêu chí hiệu năng: LOQ là mức thấp nhất mà tại đó phương pháp được chứng minh đạt yêu cầu về độ thu hồi (ví dụ 70–120% với phân tích dư lượng) và độ lệch chuẩn tương đối (ví dụ ≤ 20%) qua thử nghiệm lặp lại trên mẫu thêm chuẩn. Đây là cách được ưa dùng trong phân tích dư lượng thuốc bảo vệ thực vật theo hướng dẫn SANTE của EU.

LOQ phải được xác định và kiểm chứng trên nền mẫu thực phẩm cụ thể, vì nền mẫu ảnh hưởng mạnh đến tín hiệu và nhiễu.

Vì sao LOQ quan trọng?

Đánh giá tuân thủ quy định

Để kết luận một sản phẩm đạt hay vi phạm giới hạn, phương pháp phải định lượng tin cậy được ở mức giới hạn đó. Vì vậy, các quy định thường yêu cầu LOQ của phương pháp bằng hoặc thấp hơn đáng kể so với giới hạn tối đa. Ví dụ:

  • MRL mặc định 0,01 mg/kg của EU cho thuốc bảo vệ thực vật thực chất được đặt ở mức LOQ có thể đạt được của các phương pháp hiện đại.
  • Với kim loại nặng, độc tố vi nấm trong thực phẩm, quy định về tiêu chí hiệu năng phương pháp của EU thường yêu cầu LOQ thấp hơn một phần của giới hạn tối đa.

Đánh giá phơi nhiễm và nghiên cứu

Khi khảo sát hàm lượng chất ô nhiễm trong thực phẩm để ước tính lượng ăn vào so với ADI, TDI, LOQ cao dẫn đến nhiều kết quả “dưới LOQ”, làm tăng độ không chắc chắn của ước tính.

Ghi nhãn dinh dưỡng và công bố

Các công bố như “không chứa”, “0 g chất béo chuyển hóa”, “không lactose”, “không gluten” đòi hỏi phương pháp có LOQ phù hợp với ngưỡng công bố theo quy định.

Đọc kết quả liên quan đến LOQ

  • “< LOQ” hoặc “< 0,01 mg/kg”: nồng độ thấp hơn LOQ; có thể có hoặc không có chất ở mức dưới LOD.
  • “Phát hiện, < LOQ”: chất có mặt ở mức giữa LOD và LOQ.
  • Kết quả ngay trên LOQ: có độ không đảm bảo đo tương đối lớn (có thể 20–50%), cần thận trọng khi kết quả gần giới hạn quy định.

Độ không đảm bảo đo

Mọi kết quả định lượng đều có độ không đảm bảo đo, lớn hơn ở nồng độ thấp gần LOQ. Khi quyết định một lô hàng có vi phạm hay không, nhiều cơ quan quản lý xem xét kết quả trừ đi độ không đảm bảo đo mở rộng; chỉ khi giá trị này vẫn vượt giới hạn mới kết luận vi phạm. Doanh nghiệp nên đặt giới hạn nội bộ thấp hơn giới hạn pháp lý để có biên độ an toàn.

Chọn phòng thí nghiệm và phương pháp

  • Yêu cầu phòng thí nghiệm cung cấp LOD, LOQ của phương pháp cho từng chỉ tiêu trên nền mẫu tương tự sản phẩm của bạn.
  • Ưu tiên phòng thí nghiệm được công nhận ISO/IEC 17025 cho đúng phép thử.
  • Kiểm tra LOQ đáp ứng yêu cầu của thị trường mục tiêu (EU, Nhật Bản thường đòi hỏi LOQ rất thấp).
  • Với phân tích đa dư lượng, kiểm tra danh sách hoạt chất và LOQ tương ứng; không phải hoạt chất nào cũng được bao phủ.

LOQ trong thẩm định phương pháp

LOQ là một trong các thông số bắt buộc khi thẩm định hoặc xác nhận giá trị sử dụng của phương pháp, cùng với độ đúng (độ thu hồi), độ chụm (độ lặp lại, độ tái lập), độ tuyến tính, khoảng làm việc, độ chọn lọc và độ không đảm bảo đo. Phòng thí nghiệm cần chứng minh LOQ đã công bố thực sự đạt được trên nền mẫu đại diện, và kiểm tra định kỳ bằng mẫu thêm chuẩn ở mức LOQ trong quá trình phân tích thường quy. Khi thiết bị, hóa chất hoặc quy trình chuẩn bị mẫu thay đổi, LOQ có thể thay đổi theo và cần xác nhận lại.

Câu hỏi thường gặp

Kết quả dưới LOQ có được coi là đạt? Nếu LOQ thấp hơn giới hạn quy định thì có. Nếu LOQ cao hơn giới hạn quy định, kết quả không đủ để kết luận đạt.

Vì sao hai phòng thí nghiệm có LOQ khác nhau cho cùng chỉ tiêu? Do khác thiết bị, phương pháp chuẩn bị mẫu, lượng mẫu, cách xác định LOQ và nền mẫu thử. Khi so sánh kết quả, cần chú ý điều này.

Thuật ngữ liên quan

Đọc thêm: QA Là Gì Trong Ngành Thực Phẩm? Vai Trò Chi Tiết