Khi một lô hàng thực phẩm xuất khẩu tranh chấp về giới hạn phụ gia, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật hay cách ghi nhãn, tài liệu tham chiếu đầu tiên thường là Codex. Từ cách định nghĩa “sữa chua”, giới hạn chì trong nước quả đến nguyên tắc HACCP, phần lớn quy định an toàn thực phẩm trên thế giới, kể cả Việt Nam, đều có gốc từ bộ tiêu chuẩn này.

Codex Alimentarius là gì?

Codex Alimentarius (tiếng Latin, nghĩa là “Bộ luật thực phẩm”) là tập hợp các tiêu chuẩn, hướng dẫn và quy phạm thực hành về thực phẩm được quốc tế công nhận, do Ủy ban Codex (Codex Alimentarius Commission – CAC) xây dựng. Ủy ban được Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) thành lập năm 1963, với hai mục tiêu: bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng và bảo đảm thực hành công bằng trong thương mại thực phẩm.

Ủy ban Codex có gần 190 thành viên (các quốc gia và Liên minh châu Âu), đại diện cho phần lớn dân số thế giới. Việt Nam là thành viên từ năm 1989 và có Ủy ban Codex Việt Nam điều phối hoạt động trong nước.

Các loại văn bản Codex

  • Tiêu chuẩn chung (general standards): áp dụng cho mọi thực phẩm, ví dụ tiêu chuẩn chung về ghi nhãn thực phẩm bao gói sẵn (CXS 1-1985), tiêu chuẩn chung về phụ gia thực phẩm (GSFA, CXS 192-1995), tiêu chuẩn chung về chất ô nhiễm và độc tố trong thực phẩm và thức ăn chăn nuôi (GSCTFF, CXS 193-1995).
  • Tiêu chuẩn sản phẩm (commodity standards): cho từng nhóm sản phẩm như sữa lên men, dầu thực vật có tên gọi, nước quả, mật ong, nước mắm, cà phê hòa tan, quy định thành phần, chất lượng, phụ gia, ghi nhãn.
  • Quy phạm thực hành (codes of practice): ví dụ Nguyên tắc chung về vệ sinh thực phẩm (CXC 1-1969, sửa đổi 2020) bao gồm hướng dẫn áp dụng HACCP; quy phạm cho sản phẩm thủy sản, giảm acrylamide, kiểm soát chất gây dị ứng.
  • Hướng dẫn (guidelines): ghi nhãn dinh dưỡng, công bố dinh dưỡng và sức khỏe, thực phẩm hữu cơ, phân tích rủi ro, tiêu chí vi sinh.
  • Giới hạn tối đa: MRL thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y; mức tối đa chất ô nhiễm; mức sử dụng tối đa phụ gia.

Cơ sở khoa học của Codex

Các quyết định của Codex dựa trên đánh giá rủi ro từ các ủy ban chuyên gia độc lập của FAO/WHO:

  • JECFA: phụ gia thực phẩm, chất ô nhiễm, độc tố tự nhiên, dư lượng thuốc thú y; thiết lập ADI, TDI.
  • JMPR: dư lượng thuốc bảo vệ thực vật.
  • JEMRA: đánh giá rủi ro vi sinh vật.
  • Các cuộc tham vấn chuyên gia về dinh dưỡng, chất gây dị ứng, công nghệ mới.

Codex và thương mại quốc tế

Hiệp định về áp dụng các biện pháp vệ sinh và kiểm dịch động thực vật (SPS) của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) công nhận tiêu chuẩn Codex là tham chiếu quốc tế về an toàn thực phẩm. Một quốc gia áp dụng biện pháp phù hợp với Codex được coi là đáp ứng yêu cầu của Hiệp định; nếu áp dụng biện pháp chặt chẽ hơn Codex, quốc gia đó cần có căn cứ khoa học (đánh giá rủi ro). Vì vậy Codex đóng vai trò quan trọng trong giải quyết tranh chấp thương mại thực phẩm.

Codex có bắt buộc không?

Tiêu chuẩn Codex không có hiệu lực pháp lý trực tiếp; các quốc gia tự quyết định áp dụng, chấp nhận nguyên văn, điều chỉnh hoặc xây dựng quy định riêng. Tuy nhiên, do vai trò trong WTO và uy tín khoa học, nhiều quốc gia sử dụng Codex làm nền tảng cho luật pháp và quy chuẩn quốc gia. Khi một nước nhập khẩu chưa có quy định riêng cho một chỉ tiêu, tiêu chuẩn Codex thường được dùng làm căn cứ.

Codex tại Việt Nam

  • Nhiều quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN) và tiêu chuẩn quốc gia (TCVN) về thực phẩm được xây dựng trên cơ sở hài hòa hoặc chấp nhận tiêu chuẩn Codex.
  • Quy định về phụ gia, giới hạn dư lượng, chất ô nhiễm của Bộ Y tế tham chiếu Codex.
  • Việt Nam tham gia xây dựng tiêu chuẩn Codex, ví dụ tiêu chuẩn cho nước mắm và các sản phẩm có lợi thế xuất khẩu.

Doanh nghiệp sử dụng Codex như thế nào?

  • Phát triển sản phẩm: tra cứu GSFA để biết phụ gia nào được phép trong nhóm thực phẩm và mức tối đa; tham khảo tiêu chuẩn sản phẩm cho định nghĩa, yêu cầu thành phần.
  • Xuất khẩu: khi thị trường nhập khẩu tham chiếu Codex hoặc chưa có quy định riêng.
  • Hệ thống an toàn thực phẩm: áp dụng Nguyên tắc chung về vệ sinh thực phẩm và HACCP theo Codex.
  • Ghi nhãn: tham khảo tiêu chuẩn ghi nhãn chung, ghi nhãn dinh dưỡng, công bố dinh dưỡng, chất gây dị ứng.

Toàn bộ văn bản Codex được công bố miễn phí trên trang web chính thức của Codex (fao.org/fao-who-codexalimentarius), bằng nhiều ngôn ngữ.

Câu hỏi thường gặp

Codex và ISO khác nhau thế nào? Codex là cơ quan liên chính phủ của FAO/WHO, tập trung vào an toàn thực phẩm và thương mại công bằng, được WTO công nhận theo Hiệp định SPS. ISO là tổ chức tiêu chuẩn hóa phi chính phủ, xây dựng tiêu chuẩn về hệ thống quản lý (ISO 22000), phương pháp thử và nhiều lĩnh vực khác.

Tiêu chuẩn Codex có được cập nhật không? Có. Codex họp định kỳ, sửa đổi tiêu chuẩn khi có bằng chứng khoa học mới hoặc nhu cầu thương mại mới, ví dụ cập nhật danh sách chất gây dị ứng, giới hạn chì, quy phạm vệ sinh.

Thuật ngữ liên quan

Đọc thêm: QA Là Gì Trong Ngành Thực Phẩm? Vai Trò Chi Tiết